امروز:
دوشنبه 3 مهر 1396
بازدید :
1013
امام زاده محسن(ع)
با توضيحي كه از عبارت علامه نسابه ابن فندق بيهقي[1] ارائه خواهد شد نتيجه مي گيريم كه اين مزار مقدس مربوط است به امام زاده عظيم الشأن جناب: «محسن بن علي بن حسين (الأثرم) بن حسن المجتبي بن علي بن ابي طالب ـ عليه السلام ـ» است.
در اين كه امام حسن مجتبي ـ عليه السلام ـ فرزندي به نام «حسين » داشته كه به حسين الاثرم[2] معروف بوده بين دانشمندان فن انساب هيچ اختلافي نيست.[3]
در تاريخ توضيحي درباره حالات حسين اثرم نيامده است و فقط به اين مطالب اشاره اي شده است:
الف: او سيدي جليل القدر و عالمي فاضل و داراي خلقي نيكو بوده است.[4]
ب: داراي فرزند و فرزند زادگاني بوده از جمله «علي»[5] و «ام سلمه»[6] و «ام كلثوم»[7]، گرچه نسل او بعداً منقرض شده[8]و ديگر نمي توان شجره اي را منتهي به او دانست و شاخه اي از سادات را به عنوان «بنواثرم» ناميد.[9]
ج: قبر او در «فخ» در شهر مكه قرار دارد.[10]
د: بعضي از كتب خطي[11] نام او را جزء شهداي كربلا ذكر كرده اند ولي اين مطلب قطعاً صحيح نيست.
علي بن حسين الأثرم نيز فرزنداني داشته[12] و چنان كه خواهيد ديد يكي از فرزندان او «محسن» نام دارد.
بيهقي گويد: «محسن بن علي بن الحسن بن امير المؤمنين علي ـ عليه السلام ـ امّه اخت محمد الباقر ـ عليه السلام ـ دفن بحدود همدان بمسارد و صلّي عليه قاضي همدان»[13] به نظر حقير در اين شجره نام «حسين الاثرم» افتاده است و بهترين شاهد بر اين مدعا اين است كه در همين عبارت مادر محسن به عنوان خواهر امام باقر ـ عليه السلام ـ (دختر امام سجاد ـ عليه السلام ـ ) معرفي شده، بنابر اين پدر «محسن» داماد امام سجاد ـ عليه السلام ـ بوده و به تصريح همين بيهقي داماد امام سجاد ـ عليه السلام ـ «علي بن حسين بن حسن ـ عليه السلام ـ » است[14] نه علي بن الحسن ـ عليه السلام ـ . پس شجره صحيح همان است كه در ابتدا ذكر شده.
نام يكي از دختران امام سجاد ـ عليه السلام ـ «عليّه»[15]و نام يكي ديگر «عبده» بوده است.[16] اما بيهقي در جايي «عبده» را همسر علي بن حسين الاثرم معرفي كرده[17] و در جايي ديگر «عليّه» را همسر او دانسته است[18] اما به هر حال مسلم است كه يكي از دختران امام سجاد ـ عليه السلام ـ با «علي بن حسين الاثرم» بوده است.
با توجه به آن چه گفته شد و با توجه به عبارت مورد بحث از بيهقي، بايد گفت امام زاده محسن از طرف پدر با دو واسطه با امام مجتبي ـ عليه السلام ـ و آن گاه به امير المؤمنين ـ عليه السلام ـ مي رسد و از طرف مادر نيز نوة امام سجاد ـ عليه السلام ـ است.
بيهقي از سبب و تاريخ مهاجرت اين امام زادة عظيم الشأن به همدان و نيز زمان رحلت او سخني به ميان نياورده و فقط مي گويد او در اطراف همدان «بمسارد» دفن شد و قاضي همدان بر او نماز خواند.
بعد از تتبع دربارة كلمة «مسارد» به اين نتيجه رسيديم كه:
الف: اين كلمه نام موضع خاصي نيست.
ب: «صرد» (با «ص») در عربي معرَّب واژه سرد در فارسي است. و به معناي مكان هاي مرتفع از كوه كه هواي آن سرد باشد آمده است.[19] پس اگر واژة مورد نظر با «ص» باشد عبارت منطبق با مكان امام زاده هم خواهد بود زيرا بقعه در محل مرتفع و سردي است.
ج: اما با «س» واژة سرد در عربي به معناي مشك دوختن، به هم پيوستن، كاري پيوسته كردن، سخن نيكو مسلسل گفتن، سوراخ كردن و مسرد به معناي مثقب آمده است.[20] البته باز واژة «مسردبيه»[21] بر گرفته شده از همان كلمه سرد فارسي است.
شيخنا الاستاد آيه الله حاج شيخ علي دامغاني ـ قدس سره ـ مردم را ترغيب به زيارت اين مكان مي فرمود. از فرزند دانشمندش مرحوم آية الله حاج ميرزا محمد علي دامغاني ـ قدس سره ـ شنيدم كه استاد با استناد به يكي از مخطوطات به نام «بحرالانساب» كه مي گويد محسن بن علي النقي ـ عليه السلام ـ در همدان دفن شده، مي فرمود چنين نامي تطبيق بر اين بقعه مي شود.
پاسخ اين كه:
الف: تا آن جا كه حقير تتبع كرده در هيچ يك از منابع تاريخي و نيز كتب انساب فرزندي به نام «محسن» براي امام علي النقي ـ عليه السلام ـ ذكر نشده است.
ب: به ظن قوي در نگارش كتاب «بحرالانساب» اشتباهي روي داده و نام حسين، محسن نوشته شده در اين صورت سخن آن كتاب مربوط به امام زاده حسين همدان مي شود.
از مرحوم حاج ملا حسين علي همداني ـ قدس سره ـ شنيديم وقتي عالم بزرگوار آية الله حاج سيد موسي كمالاني ـ قدس سره ـ به حوالي اين مكان مي رسيدند به منظور احترام از اين بقعه و كساني كه از عابدان و زاهدان در اطراف آن دفن شده اند با پاي برهنه راه طي مي كردند.
علماي رباني شهر همواره نهايت احترام را براي اين امام زاده قائل بوده اند و آن گونه كه از اسناد عتيق اين بقعه بر مي آيد فرمان توليت با صلاحديد بزرگان شهر صادر مي شده است.

[1]. ابو الحسن علي بن ابي القاسم زيد بيهقي مشهور به «ابن فندق» كه پدر و اجدادش از بزرگان علم و ادب بوده اند، در سال 493 هـ . ق. متولد و در سال 565 هـ . ق. وفات يافت. اين عالم شيعي كه مدتي كوتاه متصدي امر قضاوت در بيهق بوده از بزرگاني كسب علم و دانش كرد و حدود «76» كتاب از خود به يادگار گذاشت و از آن جمله است كتاب «لباب الانساب و الالقاب و الأعقاب» جهت تحقيق بيشتر ر. ك: معجم الادباء، ج 13 ص 219 به بعد، الاعلام زركلي، ج5، ص 101، معجم المؤلفين، ج7، ص 97، مقدمة آية الله مرعشي بر كتاب لباب الانساب از ص 145 و ... .
[2]. اثرم كسي را گويند كه دندانش از بن بر افتاده و يا كسي كه دندان پيشين او افتاده باشد، لسان العرب، ج 12، ص 76، لغت نامة دهخدا، واژة اثرم.
[3]. الارشاد، ص 176، بحارالانوار، ج 44، ص 163، تهذيب الانساب، ص 33 و عمدة الطالب، ص 68 و ... .
[4]. تحفة الأزهار، ج1، ص 146، مناهل الضرب ص 90 و كشف الغمه، ج2، ص 206.
[5]. لباب الانساب، ج1، ص 231 و 387، و روضة الأحباب, ص 102.
[6]. مناهل الضرب، ص 96، لباب النساب، ج1، ص 387، المجدي ص 21، الشجره المباركه، ص 41.
[7]. لباب الانساب، ج1, ص 387.
[8]. ر. ك: عمدة الطالب، ص 68، تهذيب الانساب، ص 33، المجدي، ص 20، مشجر الانساب، ص 44 و لباب الانساب، ج2، ص 449.
[9]. ر. ك: سر السلسله العلويه، ص5، الشجره المباركه، ص4 و تحفه الأزهار، ج1، ص 146.
[10]. تحفه العالم، ص 296.
[11]. مشجر الانساب، ص 44، نسخه هاي عكسي كتابخانه آيه الله مرعشي، شماره 92.
[12]. روضه الاحباب، ص 102.
[13]. لباب الانساب، ج1، ص 411.
[14]. لباب الانساب، ج2، ص 481.
[15]. ر. ك: لباب الأنساب، ج2، ص 480 و 481. معجم رجال الحديث، ج23، ص 195، رجال نجاشي، ص 215 و منتهي الامال (معرب)، ج2، ص 65.
[16]. لباب الأنساب, ج2، ص 480 و 481.
[17]. لباب الأنساب، ج1، ص 387.
[18]. لباب الأنساب، ج2، ص481.
[19]. تاج العروس، ج2، ص 395، لسان العرب، ج3، ص248، معجم مقاييس اللغه، ج3، ص 348 و ص 349، اقرب الموارد، ج2، ص 642 و اساس البلاغه، ص 252.
[20]. لسان العرب، ج3، ص 211، تاج العروس، ج2، ص 374.
[21]. ر. ك: همين واژه در لغت نامة دهخدا.
شيخ حسين عندليب زاده - پژوهشي درباره امامزادگان همدان، ص 25 ـ 29
مطالب مرتبط :
* نام و نام خانوادگی :
* متن نظر :